Accueil › In memoriam › Xawery Dunikowski
Xawery Dunikowski
Rzeźbiarz · Bajończyk 1914 · twórca sztandaru polskiej kompanii
Jego pułk · odznaka
W 1914 roku Legia nie nosiła jeszcze odznak pułkowych — pokazujemy odznakę 1er RE, spadkobiercy pułków Legii z Sidi bel Abbès. Kliknij odznakę, aby przejść do notki o jednostce. Odznaki: 1er RE — ze zbiorów Pawła Adamczyka (MyViMu); pozostałe — fot. i opis: Collecting French Foreign Legion Badges (za zgodą autora) oraz Wikimedia Commons.
Xawery Dunikowski to jeden z najwybitniejszych polskich rzeźbiarzy XX wieku. Urodził się 24 listopada 1875 roku w Krakowie. Studiował w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych u Alfreda Dauna i Konstantego Laszczki, a potem uczył rzeźby w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych. Już przed I wojną światową był artystą znanym — jego „Tchnienie” (1901) i „Fatum” (1904) należą do klasyki polskiej rzeźby.
W 1914 roku wyjechał na stypendium do Londynu, a wybuch wojny zastał go we Francji. Jak setki Polaków z paryskiej emigracji zgłosił się jako ochotnik i trafił do polskiej kompanii formowanej w Bayonne — 2. kompanii batalionu C 1. pułku Legii Cudzoziemskiej, zwanej Bajończykami. Miał wtedy prawie 39 lat i był jednym z najstarszych ochotników.
Jego najtrwalszym śladem w historii kompanii jest sztandar. Razem z malarzem i pisarzem Janem Żyznowskim zaprojektował chorągiew z białym orłem bez korony na czerwonym polu, ufundowaną przez mieszkańców Bayonne. Sztandar wręczył Polakom 21 września 1914 roku mer miasta Joseph Garat. Pod tym znakiem Bajończycy poszli w maju 1915 roku do ataku pod Arras; przestrzelony w wielu miejscach sztandar ocalał z bitwy i został później odznaczony orderem Virtuti Militari.
Sam Dunikowski na front nie pojechał — po szkoleniu jesienią 1914 roku zwolniono go ze służby ze względu na stan zdrowia. Pozostał w Paryżu, a w 1922 roku wrócił do kraju i objął katedrę rzeźby w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Z kompanią łączy go jeszcze jedno dzieło: rzeźba na grobie poległego Bajończyka, ppor. Jana Rotwanda, na Starych Powązkach w Warszawie.
W okresie międzywojennym powstały m.in. „Głowy wawelskie” (1925–1926) i pomnik Józefa Dietla w Krakowie (1936). Aresztowany przez Niemców w 1940 roku, większą część okupacji spędził jako więzień obozu Auschwitz (numer 774). Po wojnie wrócił do pracy w krakowskiej ASP, stworzył m.in. Pomnik Czynu Powstańczego na Górze św. Anny. Zmarł 26 stycznia 1964 roku w Warszawie; jego imię nosi Muzeum Rzeźby w warszawskiej Królikarni.
Więcej o polskiej kompanii z Bayonne: Bajończycy — polska kompania Legii spod Arras. Zobacz też innych Bajończyków: Marian Himner (archeolog i kronikarz kompanii) · artyści-legioniści z Bayonne: Jan Żyznowski, Jan Rotwand.
Źródła: Wikipedia: „Xawery Dunikowski”, „Bajończycy” · M. Gałęzowski, Bajończycy (1914–1915), IPN, Warszawa 2020 · J. Żyznowski, Dla Polski pod Joffrem. Wspomnienia bajończyka, 1916 · P. Cichoracki, „Bajończycy”, Polska 1918–89. Opracowanie: Sekcja Historyczna Stowarzyszenia.
1er RE2e régiment de marche du 1er Étranger · 1914–1915Czytaj notkę →