« Legio Patria Nostra »

Accueil › In memoriam › Xawery Dunikowski

Xawery Dunikowski

✦

Rzeźbiarz · Bajończyk 1914 · twórca sztandaru polskiej kompanii

Urodzony24 listopada 1875, Kraków
Zmarł26 stycznia 1964, Warszawa
W Legiijesień 1914 · 2. (polska) kompania 1. pułku Legii — Bajończycy
Wkładwspółprojektant sztandaru kompanii (z Janem Żyznowskim)
Późniejprofesor ASP w Krakowie, więzień Auschwitz (nr 774)

Jego pułk · odznaka

W 1914 roku Legia nie nosiła jeszcze odznak pułkowych — pokazujemy odznakę 1er RE, spadkobiercy pułków Legii z Sidi bel Abbès. Kliknij odznakę, aby przejść do notki o jednostce. Odznaki: 1er RE — ze zbiorów Pawła Adamczyka (MyViMu); pozostałe — fot. i opis: Collecting French Foreign Legion Badges (za zgodą autora) oraz Wikimedia Commons.

Xawery Dunikowski to jeden z najwybitniejszych polskich rzeźbiarzy XX wieku. Urodził się 24 listopada 1875 roku w Krakowie. Studiował w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych u Alfreda Dauna i Konstantego Laszczki, a potem uczył rzeźby w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych. Już przed I wojną światową był artystą znanym — jego „Tchnienie” (1901) i „Fatum” (1904) należą do klasyki polskiej rzeźby.

W 1914 roku wyjechał na stypendium do Londynu, a wybuch wojny zastał go we Francji. Jak setki Polaków z paryskiej emigracji zgłosił się jako ochotnik i trafił do polskiej kompanii formowanej w Bayonne — 2. kompanii batalionu C 1. pułku Legii Cudzoziemskiej, zwanej Bajończykami. Miał wtedy prawie 39 lat i był jednym z najstarszych ochotników.

Jego najtrwalszym śladem w historii kompanii jest sztandar. Razem z malarzem i pisarzem Janem Żyznowskim zaprojektował chorągiew z białym orłem bez korony na czerwonym polu, ufundowaną przez mieszkańców Bayonne. Sztandar wręczył Polakom 21 września 1914 roku mer miasta Joseph Garat. Pod tym znakiem Bajończycy poszli w maju 1915 roku do ataku pod Arras; przestrzelony w wielu miejscach sztandar ocalał z bitwy i został później odznaczony orderem Virtuti Militari.

Sam Dunikowski na front nie pojechał — po szkoleniu jesienią 1914 roku zwolniono go ze służby ze względu na stan zdrowia. Pozostał w Paryżu, a w 1922 roku wrócił do kraju i objął katedrę rzeźby w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Z kompanią łączy go jeszcze jedno dzieło: rzeźba na grobie poległego Bajończyka, ppor. Jana Rotwanda, na Starych Powązkach w Warszawie.

W okresie międzywojennym powstały m.in. „Głowy wawelskie” (1925–1926) i pomnik Józefa Dietla w Krakowie (1936). Aresztowany przez Niemców w 1940 roku, większą część okupacji spędził jako więzień obozu Auschwitz (numer 774). Po wojnie wrócił do pracy w krakowskiej ASP, stworzył m.in. Pomnik Czynu Powstańczego na Górze św. Anny. Zmarł 26 stycznia 1964 roku w Warszawie; jego imię nosi Muzeum Rzeźby w warszawskiej Królikarni.

Bajończycy w Bayonne, 1914

Więcej o polskiej kompanii z Bayonne: Bajończycy — polska kompania Legii spod Arras. Zobacz też innych Bajończyków: Marian Himner (archeolog i kronikarz kompanii) · artyści-legioniści z Bayonne: Jan Żyznowski, Jan Rotwand.

Źródła: Wikipedia: „Xawery Dunikowski”, „Bajończycy” · M. Gałęzowski, Bajończycy (1914–1915), IPN, Warszawa 2020 · J. Żyznowski, Dla Polski pod Joffrem. Wspomnienia bajończyka, 1916 · P. Cichoracki, „Bajończycy”, Polska 1918–89. Opracowanie: Sekcja Historyczna Stowarzyszenia.

In memoriam · Losy legionistów