1831 — narodziny Legii
Legię Cudzoziemską powołał król Francuzów Ludwik Filip ordonansem z 10 marca 1831 roku, z inicjatywy ministra wojny marszałka Soulta. Ustawa pozwalała utworzyć „legion cudzoziemców”, który mógł walczyć wyłącznie poza kontynentalnym terytorium Francji. Od początku obowiązywały dwie zasady, które przetrwały do dziś: służba „z tytułu cudzoziemca” i możliwość służby pod deklarowaną tożsamością — bez dokumentów, których wielu uchodźców po prostu nie miało.
Legię zorganizowano według narodowości: 1. batalion tworzyli weterani gwardii szwajcarskiej i pułku Hohenlohe, 2. i 3. — Szwajcarzy i Niemcy, 4. — Hiszpanie i Portugalczycy, 5. — Sardyńczycy i Włosi, 6. — Belgowie i Holendrzy, a 7. — Polacy.
Polskie akcenty · 7. batalion polski
Legia rodziła się w tym samym czasie, gdy po upadku Powstania Listopadowego do Francji napływały tysiące polskich emigrantów — żołnierzy i oficerów Wielkiej Emigracji. To z nich w 1832 roku sformowano 7. batalion Legii — batalion polski. Polacy byli więc w Legii od samego początku. Losy polskich legionistów XIX wieku opisał historyk Robert Bielecki w książce „Polacy w Legii Cudzoziemskiej 1831–1879”.
Algieria, Hiszpania, Krym, Italia
Pierwsze bataliony trafiły do Algierii, gdzie Legia walczyła przez kolejne dwie dekady. W 1835 roku Francja oddała całą Legię rządowi Hiszpanii, by wspierała królową Izabelę II w wojnie karlistowskiej — ta pierwsza Legia praktycznie przestała istnieć. Już 16 grudnia 1835 roku Ludwik Filip utworzył „nową Legię”, która w 1840 roku podzieliła się na dwa pułki. Od 1843 roku jej kolebką i domem było Sidi bel Abbès w Algierii — aż do 1962 roku.
W 1854 roku dwa pułki cudzoziemskie wylądowały w Gallipoli i walczyły w wojnie krymskiej, m.in. przy oblężeniu Sewastopola. W 1859 roku Legia biła się w Italii z Austriakami pod Magentą i Solferino — poległ tam pułkownik de Chabrières, patron dzisiejszych koszar 2e REI w Nîmes.
Meksyk i Camerone — 30 kwietnia 1863
Legia przybyła do Meksyku w marcu 1863 roku, by eskortować konwoje między Veracruz a Pueblą. 30 kwietnia 1863 roku 3. kompania — 62 legionistów i 3 oficerów pod dowództwem kapitana Jeana Danjou — została otoczona w hacjendzie Camarón przez około dwa tysiące meksykańskich żołnierzy. Legioniści, którzy przysięgli, że się nie poddadzą, walczyli przez cały dzień. Danjou poległ, a gdy amunicja się skończyła, ostatnich pięciu, z porucznikiem Maudetem na czele, ruszyło do ataku na bagnety. Wróg, pełen podziwu, oszczędził ocalałych.
Camerone stało się symbolem Legii — wierności danemu słowu aż do końca. Co roku, 30 kwietnia, we wszystkich jednostkach Legii czyta się opis tej walki, a w Aubagne niesiona jest drewniana ręka kapitana Danjou — najcenniejsza relikwia Legii. 3 lipca 1866 roku, także w Meksyku, 125 legionistów kapitana Freneta przez 48 godzin broniło się w hacjendzie Incarnación przed ponad sześciuset przeciwnikami.
1870 i imperium kolonialne
W wojnie francusko-pruskiej 1870–1871 Legia po raz pierwszy walczyła na ziemi Francji — pod Orleanem i w obronie Belfortu. Potem wróciła do Afryki i ruszyła na podboje kolonialne: w 1883 roku do Tonkinu (zdobycie Son Tay, Bac Ninh), gdzie od stycznia do marca 1885 roku legioniści komendanta Dominégo wytrzymali oblężenie cytadeli Tuyen Quang; w 1892 roku do Dahomeju, w latach 1895–1905 na Madagaskar, a od 1907 roku do Maroka, gdzie słynne kompanie konne Legii przez prawie trzy dekady przemierzały pustynię.
Polskie akcenty · Władysław Jagniątkowski
Urodzony w 1856 roku we wsi Michałów, uczeń szkoły realnej w Łowiczu i absolwent szkoły inżynieryjnej w Petersburgu, pracował w Paryżu jako kreślarz w biurze Gustave'a Eiffela. 1 lipca 1887 roku wstąpił do Legii i służył w Tonkinie, Annamie i Maroku jako topograf — za mapę Annamu otrzymał od jego władcy Order Smoka. Później, już jako oficer armii francuskiej, walczył w Senegalu, Dahomeju, na Madagaskarze i w Chinach. Został kawalerem Orderu Virtuti Militari.
I wojna światowa — Bajończycy
W sierpniu 1914 roku, na apel do cudzoziemców mieszkających we Francji, do Legii zgłosiło się ponad 30 000 ochotników z 50 narodów. Utworzyli pięć pułków marszowych. Po ciężkich stratach w listopadzie 1915 roku z ich resztek powstał RMLE — Pułk Marszowy Legii Cudzoziemskiej. Walczył w Artois, nad Sommą i pod Verdun, a pod dowództwem podpułkownika Paula Rolleta — „Ojca Legii” — został, z dziewięcioma cytacjami w rozkazie armii, jednym z najbardziej odznaczonych pułków Francji. Bataliony Legii walczyły też pod Gallipoli i na froncie salonickim. W czasie wojny poległo ponad 6 000 legionistów.
Polskie akcenty · Bajończycy
W sierpniu 1914 roku w Paryżu zwerbowano do Legii około 450 Polaków. Około 200 z nich, przeszkolonych w Bayonne, utworzyło zwartą polską kompanię: Bajończyków. 9 maja 1915 roku pod Arras zdobyli niemieckie pozycje, tracąc trzy czwarte stanu. Ich sztandar odznaczono Virtuti Militari. Pełna historia Bajończyków →
Dwudziestolecie — Maroko i Lewant
Po wojnie RMLE przekształcono w 3e REI, powstały też 4e REI i 1er REC — pierwsza kawaleria Legii, zbudowana w dużej mierze przez byłych żołnierzy białej armii rosyjskiej. Legia walczyła w Maroku (wojna z Rifenami, Atlas, Djebel Saghro, Bou-Gafer 1933) i w Lewancie, a jednocześnie budowała drogi, posterunki i tunele — jak tunel Foum Zabel wydrążony przez pionierów 3e REI. W latach 1907–1935 w Maroku poległo ponad 2 100 legionistów. W 1931 roku Legia obchodziła stulecie, a pułkownik Rollet, jej pierwszy inspektor, stworzył wiele tradycji, które przetrwały do dziś.
Polskie akcenty · Polacy z 1er RE
W Sidi bel Abbès, pod rozkazami pułkownika Rolleta, służyli także Polacy. Ich losy, odtworzone ze świadectw dobrej służby, opisaliśmy w artykule „Polacy z 1 RE w Afryce Północnej”.
II wojna światowa — „Legia bije się od początku!”
W 1939 roku Legia strzegła interesów Francji w Indochinach (5e REI), w Afryce Północnej i w Lewancie (6e REI). Wojna po raz kolejny sprowadziła ją do Europy. Sformowano nowe jednostki: 11e i 12e REI oraz pułki marszowe ochotników cudzoziemskich (RMVE). Z tysiąca starannie wybranych legionistów z Fezu i Sidi bel Abbès powstała 27 marca 1940 roku 13e DBLE podpułkownika Magrin-Verneta, weterana 17 razy rannego w I wojnie. Przygotowywano ją, razem z polską Samodzielną Brygadą Strzelców Podhalańskich, do wyprawy na pomoc Finlandii, stąd narty i zimowe mundury dla afrykańskich legionistów.
Narwik 1940
Do Finlandii nie dotarli, ale wiosną 1940 roku trafili do Norwegii. W korpusie generała Béthouarta, razem z polskimi strzelcami podhalańskimi, 13 maja 1940 roku legioniści wylądowali pod osłoną okrętów Royal Navy w Bjerkvik. Mieli się zmierzyć z niemieckimi strzelcami górskimi generała Dietla. 28 maja weszli do Narwiku i zepchnęli Niemców niemal do szwedzkiej granicy. Wtedy przyszedł rozkaz odwrotu, bo Niemcy uderzyli na Francję. W Norwegii poległo 7 oficerów, 5 podoficerów i 55 legionistów.
Francja 1940 i rozłam
W obronie Francji wyróżnił się 11e REI w lesie Inor pod Verdun, a 97. Dywizyjna Grupa Rozpoznawcza Legii (GERD 97), złożona z pododdziałów 1er REC, atakowała niemieckie czołgi na przestarzałych pojazdach pancernych aż do 9 czerwca. Po klęsce i apelu generała de Gaulle'a z 18 czerwca 13e DBLE się podzieliła. 28 oficerów i 900 legionistów z Magrin-Vernetem (odtąd jako Monclar) poszło za de Gaulle'em, a 31 oficerów i 636 legionistów wróciło do Afryki. Większość Legii w Afryce, Syrii i Indochinach pozostała przy rządzie Vichy, ale w garnizonach ukrywano tożsamość legionistów pochodzenia żydowskiego i niemieckiego.
Erytrea i Syria — Legia przeciw Legii
Gaullistowska 13e DBLE opłynęła Afrykę i w 1941 roku walczyła z Włochami w Erytrei: pod Keren i o port Massaua, zdobyty 10 kwietnia 1941 roku. W czerwcu 1941 roku alianci weszli do Syrii, której bronili wierni Vichy żołnierze generała Dentza, a wśród nich 6e REI. Pod Damaszkiem doszło do jedynego w dziejach bratobójczego starcia legionistów z legionistami. 21 czerwca 13e DBLE weszła do Damaszku, a 692 legionistów z 6e REI przeszło do niej i utworzyło jej III batalion. Poległych z obu stron pochowano razem.
Polskie akcenty · Wacław Mosiężny
W szeregach 6e REI, po przegranej stronie, walczył poznaniak Wacław Mosiężny, legionista od 1920 roku. Po wojnie Francja odmówiła mu emerytury za 15 lat służby. Losy Wacława Mosiężnego →
Bir Hakeim i El-Alamein
Od 27 maja do 10 czerwca 1942 roku 13e DBLE pod dowództwem generała Koeniga i podpułkownika księcia Dmitrija Amilakvariego broniła fortu Bir Hakeim na pustyni libijskiej. Wśród obrońców był Pierre Messmer, przyszły premier Francji, oraz Susan Travers, jedyna kobieta w historii przyjęta do Legii. Odparli Włochów, którzy w godzinę stracili 33 czołgi, potem dziesięciokrotnie silniejsze siły Afrika Korps i około 1400 nalotów. Nocą 10 czerwca przebili się do linii brytyjskich. Pięć miesięcy później pod El-Alamein poległ Amilakvari. Jego przestrzelone kepi jest dziś relikwią Muzeum Legii. „Jedyną drogą dla nas, cudzoziemców, aby spłacić dług wobec Francji, jest zginąć dla niej” — mawiał.
Tunezja, Włochy i wyzwolenie Francji
13e DBLE walczyła potem w Tunezji i we Włoszech, gdzie w dwa miesiące straciła 466 ludzi, czyli czwartą część stanu. W sierpniu 1944 roku wróciła do Francji: Tulon, Lyon, zimą Alzacja, gdzie znów straciła 40 procent stanu. Jako jedyna jednostka Wolnych Francuzów nosiła Krzyż Lotaryński na naramienniku. Równolegle w Afryce odtworzono 1 lipca 1943 roku RMLE, spadkobiercę tradycji RMLE z I wojny. Uzbrojony po amerykańsku pułk walczył od sierpnia 1944 roku pod Belfortem i Miluzą, wyzwalał Alzację i bił się w bitwie o Colmar. W 1945 roku przełamał Linię Zygfryda i doszedł do Stuttgartu i podnóża Alp. Stracił 1841 zabitych i rannych. 1 lipca 1945 roku przemianowano go na 3e REI.
Polskie akcenty · Narwik, Colmar i Indochiny
Pod Narwikiem 13e DBLE walczyła ramię w ramię z polską Samodzielną Brygadą Strzelców Podhalańskich generała Zygmunta Bohusza-Szyszki (więcej na stronie 13e DBLE). W I batalionie RMLE pod Colmar wyróżnił się Stanisław Gmerek, odznaczony Krzyżem Wojennym. 10 października 1944 roku do Legii wstąpił 17-letni Franciszek Gniewek, późniejszy bohater Indochin i porucznik Legii, a pod Colmar walczył też Alojzy Janasiewicz.
Na podstawie artykułu Krzysztofa Schramma „Legia bije się od początku!” („Komandos” 1/2012). Oryginał w PDF.
Le Boudin — marsz Legii
Od XIX wieku legioniści maszerują w rytm „Le Boudin” — oficjalnego marszu Legii, granego w charakterystycznym, wolnym tempie 88 kroków na minutę.
Nagranie wkrótce
Galeria
Źródła: Wikipedia (PL/FR), Ministère des Armées, R. Bielecki „Polacy w Legii Cudzoziemskiej 1831–1879”, archiwum Stowarzyszenia. Dalsza historia — od 1945 roku — w opisach poszczególnych jednostek.