« Legio Patria Nostra »

Accueil › Histoire › Bitwy i operacje › FORPRONU · Sarajewo

FORPRONU · Sarajewo 1992–1993

✦

Bośnia i Hercegowina · siły ONZ · 2e REP

Seria: Operacje współczesne Legii · zobacz też Kolwezi 1978, Noroît, Kigali 1990, Azalia, Komory 1995, Hermine, Mostar 1995–1996, Licorne 2003–2004.

TeatrSarajewo, Bośnia i Hercegowina
OkresXII 1992 – VII 1993
Jednostka Legii2e REP, ok. 450 legionistów

Oblężone miasto i misja ONZ

Odznaka misji „Sarajevo ONU”

Od wiosny 1992 roku Sarajewo było oblężone. Siły ochronne ONZ — FORPRONU (Force de protection des Nations unies, ang. UNPROFOR) — miały zabezpieczyć lotnisko i drogi, którymi docierała pomoc humanitarna dla mieszkańców. W Sarajewie stacjonowały wówczas trzy bataliony: egipski, ukraiński i francuski. Pod koniec 1992 roku zmianę batalionu francuskiego powierzono legionistom-spadochroniarzom z Calvi.

[do uzupełnienia: krótkie tło — rozpad Jugosławii, początek oblężenia, mandat ONZ]

Pierwsza sekcja — 15 grudnia 1992

Jako pierwsza do byłej Jugosławii trafiła 15 grudnia 1992 roku jedna sekcja 2e REP — sekcja ochrony (section de protection), utworzona specjalnie na tę misję z legionistów wyselekcjonowanych z kompanii wsparcia i rozpoznania (CEA) oraz kompanii dowodzenia i wsparcia (CCS). Została sekcją ochrony kwatery głównej ONZ (UN HQ) w budynku PTT w centrum Sarajewa. Była jednym z elementów mieszanej kompanii logistycznej 11e Dywizji Spadochronowej, złożonej z oddziałów różnych pułków dywizji i działającej przy kwaterze głównej ONZ. Sama sekcja ochrony składała się wyłącznie z legionistów 2e REP. Latem 1992 roku budynek ochraniała wcześniej 1. kompania 153e RI.

Legioniści sekcji mieszkali w podziemiach budynku, na poziomie -2, w 24-osobowej sali — przez pół roku było to ich jedyne miejsce odpoczynku. Przez pierwszy miesiąc w budynku nie było bieżącej wody — każdy legionista dostawał do mycia przydział jednego litra wody dziennie. Służba szła w rytmie trzydniowym: co trzeci dzień 24-godzinna warta, m.in. na wzmocnionym posterunku obserwacyjnym na dachu; co trzeci dzień pół dnia wzmacniania fortyfikacji wokół budynku; co trzeci dzień eskorty na lotnisko, ochrona VIP-ów i misje z pomocą humanitarną do oblężonych enklaw bośniackich. Obok legionistów pracowali żołnierze innych kontyngentów, m.in. ukraińscy łącznościowcy. Wolnych wieczorów było niewiele — sekcja urządziła sobie w podziemiach własny klub.

Pierwsze święta legioniści spędzili na służbie: Wigilię 1992 roku w budynku PTT, a sylwestra 1992/93 — na warcie, przy mrozie dochodzącym do −25°C. Z okazji Nowego Roku międzynarodowy personel kwatery głównej ONZ zorganizował w budynku — dla siebie i żołnierzy różnych kontyngentów — turniej bokserski i bal noworoczny.

8 stycznia 1993 — zabójstwo wicepremiera Turajlicia

Jedno z najbardziej dramatycznych i najczęściej przemilczanych wydarzeń tej misji dotyczyło bezpośrednio legionistów z sekcji ochrony. W piątek 8 stycznia 1993 roku wicepremier rządu Bośni i Hercegowiny Hakija Turajlić wracał z lotniska, gdzie spotkał się z ministrem z Turcji, który przywiózł transport pomocy. Jechał do miasta we francuskim transporterze opancerzonym VAB ONZ — pojeździe z grupy legionistów 2e REP ochraniającej budynek PTT.

Na drodze z lotniska, na serbskiej blokadzie w rejonie Stupu (posterunek przy ulicy Kasindolskiej), transporter został zatrzymany przez dwa czołgi T-55 i około stu żołnierzy serbskiej piechoty, którzy zażądali wydania ministra. Postój trwał od półtorej do ponad dwóch godzin. Jak wspomina Marek Kogut, legionista z tej samej grupy, obok przejeżdżało wiele pojazdów ONZ i żaden nie zareagował, a legioniści w budynku PTT dostali z dowództwa ONZ rozkaz, by nie wyjeżdżać na pomoc.

Na miejsce przybył francuski oficer, płk Patrice Sartre; brytyjski patrol, który wcześniej pilnował, by tylne drzwi transportera pozostały zamknięte, został odesłany. Według relacji legionistów z grupy tylne drzwi VAB-a otwarto na rozkaz francuskiego oficera (płk Sartre twierdził później, że drzwi były już otwarte, gdy przyjechał) — i młody serbski żołnierz, Goran Vasić, oddał serię z kałasznikowa. Turajlić, trafiony kilkoma pociskami, zmarł. Eskorta nie odpowiedziała ogniem, nikt nie został zatrzymany.

Zabójstwo wstrząsnęło relacjami rządu bośniackiego z ONZ: Sarajewo zażądało odwołania gen. Philippe’a Morillona i gen. Husseina Abdel-Razeka, a ONZ odmówiła śledczym bośniackim przesłuchania żołnierzy eskorty. Przebieg wydarzeń — zwłaszcza kwestia, kto kazał otworzyć drzwi — był przedstawiany sprzecznie. Goran Vasić był kilkakrotnie sądzony, ale z zarzutu zabójstwa ostatecznie uniewinniony (2005); w 2015 roku prokuratura w Sarajewie wznowiła sprawę przeciwko nieznanemu sprawcy. Do dziś nikt nie poniósł odpowiedzialności. Gen. Morillon powiedział po latach, że winę bierze na siebie, bo był wtedy dowódcą.

Pułk w Sarajewie — od 15 stycznia 1993

Naszywka ONZ — obowiązkowy element umundurowania w Sarajewie (zbiory M. Koguta)

Główne siły pułku przyleciały do Sarajewa 15 stycznia 1993 roku i przejęły zadania od batalionu 9. Dywizji Piechoty Morskiej. Batalion francuski — około 450 legionistów, oparty na 1. i 4. kompanii 2e REP, ze wsparciem dowodzenia i logistyki z innych jednostek — dowodzony był przez płk. Pouleta. Legioniści po raz pierwszy nosili niebieskie berety i hełmy ONZ, a naszywka ONZ na rękawie była obowiązkowym elementem munduru, a zasady użycia broni były bardzo ograniczone.

[do uzupełnienia: zakwaterowanie na lotnisku, sektory, wspomnienia]

Zadania

  • ochrona lotniska w Sarajewie — jedynego „okna” oblężonego miasta na świat;
  • eskorta konwojów humanitarnych, także daleko poza miasto — do Kamenicy, Goražde i Žepy;
  • ochrona ekip przywracających wodę i prąd;
  • ochrona VIP-ów — osobistości i delegacji — w drodze z lotniska do różnych miejsc w mieście i poza nim;
  • ochrona wymiany ciał poległych i jeńców między stronami konfliktu;
  • budowa obozu na lotnisku, w dużej mierze własnymi rękami;
  • 30 kwietnia 1993 roku — obchody Camerone w hangarze lotniska, połączone z wręczeniem medali ONZ.

Straty

11 lutego 1993 roku zginął legionista 1. klasy Rastislav Benko — trafiony ostrzałem artyleryjskim podczas ewakuacji młodej kobiety z noworodkiem. Ciężko ranny został polski legionista Mariusz Nowakowski, który stracił nogę. Pierwszej pomocy udzielał mu polski sanitariusz, kpr. Jacek Stawicki (†) z 1. kompanii. Rannych było więcej.

Wspomnienia: Stanislav Gazdik, „15 let v Legii”

Sarajewo 1993 opisuje też w swojej książce Stanislav Gazdik, czeski sierżant-szef 2e REP i grupy komandosów spadochronowych (GCP) — Le sergent chef. Groupe de commandos parachutistes — 15 let v Legii („15 lat w Legii”, wyd. Warrior, po czesku). Rozdział „Sarajevo 1993” to relacja legionisty z kompanii, które przyleciały do Sarajewa w styczniu 1993 roku pod dowództwem płk. Pouleta.

Gazdik wspomina niechęć legionistów do niebieskich beretów („nasza Legia ma zielone berety i jesteśmy z nich dumni”), przelot przez Zagrzeb rosyjskim iłem, ostrzał przy lądowaniu w Sarajewie — ranny w nogę został wtedy polski podoficer — oraz zakwaterowanie w dawnej sortowni bagażu na lotnisku. Pisze o snajperach, mrozach do −20°C, braku wody i ogrzewania, o przewożeniu ciał zmarłych na cmentarze według wyznań i o budowie bunkrów z worków z piaskiem. Opisuje dzień 11 lutego 1993: około 13:20 pocisk moździerzowy trafił w transporter przy powrocie konwoju humanitarnego — zginął jego słowacki kolega Rastislav Benko, a „drugi kolega, Polak, stracił nogę” — to Mariusz Nowakowski. Wspomina też odkrycie tunelu pod lotniskiem, którym przemycano broń do miasta.

Skany zamieszczone na prawach cytatu. Źródło: Stanislav Gazdik, Le sergent chef. Groupe de commandos parachutistes — 15 let v Legii, wyd. Warrior, s. 61–62 oraz strony ze zdjęciami (egzemplarz ze zbiorów Krzysztofa Schramma). Polecamy lekturę całej książki.

Polacy w Sarajewie

W batalionie 2e REP służyli w Sarajewie Polacy, m.in. Mariusz Nowakowski, Marek Kogut, Mirosław Michalak, Mirosław Krzak, Guillaume Warcot i kpr. Jacek Stawicki (†) z 1. kompanii, sanitariusz.

Służyłeś w Sarajewie lub znasz innych Polaków z tej misji? Napisz: amicale.pologne@yahoo.com — uzupełnimy listę.

Odznaka misji „Sarajevo ONU”

Srebrny trójkąt z lekkim reliefem: pośrodku zielony granat Legii (siedem płomieni, dwa zawinięte) na stylizowanej niebieskiej mapie Bośni i Hercegowiny, a na nim czerwony uskrzydlony sztylet — znak spadochroniarzy. U góry czarny napis „SARAJEVO”, w prawym rogu wklęsłe „ONU”; litera „O” jest wspólna dla obu słów. Mapa i napisy mówią, gdzie i w jakim charakterze służył pułk, zieleń, czerwień i granat to tradycyjne barwy i znak Legii. Odznakę zamówił w 1993 roku w Sarajewie kpt. Lemoine; wykonała ją firma J. Balme z Saumur. Znane są egzemplarze numerowane i nienumerowane. Nie przeszła oficjalnej homologacji.

Źródło opisu: płk (h) Duronsoy, „Les unités parachutistes de la Légion étrangère et leurs insignes 1948–2014”.

Powrót

23 lipca 1993 roku ostatni legioniści 2e REP wrócili na Korsykę; w Sarajewie zmienił ich 2e REI z Nîmes. Misja FORPRONU trwała do grudnia 1995 roku, kiedy po porozumieniu z Dayton zastąpiły ją siły NATO (IFOR).

Galeria — Sarajewo oczami legionisty

Zdjęcia z prywatnego archiwum Marka Koguta, legionisty 2e REP w sekcji ochrony budynku PTT (fot. archiwum Marka Koguta). Poniżej kilka z nich — całość w galerii.

Zobacz całą galerię — 44 zdjęcia z Sarajewa 1992–1993 →

Lotnisko oczami Jacka Stawickiego

Codzienna służba na lotnisku w Sarajewie na zdjęciach Jacka Stawickiego (1. kompania 2e REP, zm. 2020) — posterunki, transportery VAB w bieli ONZ, wachty i eskorty. Zdjęcia pochodzą ze zbiorów jego rodziny. Poniżej kilka z nich — wszystkie w osobnej galerii.

Zobacz wszystkie zdjęcia Jacka Stawickiego — 17 →

Masz fotografie lub pamiątki z tej misji? Napisz: amicale.pologne@yahoo.com.

Filmy z Sarajewa: Filmoteka.

Sarajewo 1993–1994 — 2e REI

BATINF 2 — Sarajewo 93–94
Kompania kwatery głównej

Po {R2} na lotnisku do Sarajewa przybył 2e REI: w latach 1993–1994 jego oddziały wchodziły w skład batalionu piechoty BATINF 2 sił FORPRONU. Elementy kompanii dowodzenia i obsługi (CCS) pułku razem z 6e RCS tworzyły kompanię kwatery głównej, która miała własną odznakę. Więcej: odznaki 2e REI.

Zdjęcia i opisy odznak 2e REI: Collecting French Foreign Legion Badges (Facebook), za zgodą autora.

1er REC

BATINF 2 — Sarajewo 1995
1. szwadron — 1995
2. szwadron ciężki — 1995
3. szwadron — FORPRONU 1995
3. szwadron — IFOR 95–96
4. szwadron — 1995
UCL — Sarajewo 1995

W 1995 roku 1er REC tworzył w Sarajewie batalion BATINF 2 — swoje odznaki miały wszystkie szwadrony; 3. szwadron został też w IFOR 1995–1996. Więcej: odznaki 1er REC.

Zdjęcia i opisy odznak 1er REC: Collecting French Foreign Legion Badges (Facebook), za zgodą autora.

Źródła: mjr Frédéric Ambrosino, Le 2e régiment étranger de parachutistes à Sarajevo (Chemins de mémoire, Ministère des Armées); Foreign Legion Info; o zabójstwie H. Turajlicia: P. Maass, The Washington Post, 12.01.1993, Radio Slobodna Evropa (2012), Detektor.ba (2015); o ochronie kwatery głównej ONZ: mjr F. Ambrosino (j.w., s. 4) oraz ECPAD, Les forces françaises dans la guerre de Bosnie, avril 1992 – décembre 1995 (s. 6 — 1. kompania 153e RI w budynku PTT, 1992); S. Gazdik, Le sergent chef. Groupe de commandos parachutistes — 15 let v Legii (Warrior); relacje członków Stowarzyszenia.

Bitwy i operacje · Historia